Marszałek Józef Piłsudski – najbardziej rozpoznawalna postać w naszej historii. Patronuje wielu miejscom w Polsce, w samej tylko Warszawie min. Uniwersytetowi Warszawskiemu, Akademii Wychowania Fizycznego czy stadionowi Legii Warszawa.  Człowiek o wielu obliczach, wymieniając za Krzysztofem Jaraczewskim (wnukiem Piłsudskiego): „Polak, Litwin, buntownik, sybirak, socjalista, konspirator, drukarz, redaktor, radykał, rewolucjonista, terrorysta, skazaniec, legionista, żołnierz, komendant, brygadier, więzień sumienia, twórca niepodległości, Wódz Naczelny, obrońca Europy, Naczelnik Państwa, polityk, pisarz, publicysta, historyk, humanista, marszałek, premier, minister spraw wojskowych, dyktator, strateg, romantyk, państwowiec, niepodległościowiec, demokrata, konserwatysta, federalista, geopolityk, wizjoner, patriota, pragmatyk, człowiek czynu, myśliciel, mąż stanu, Dziadek”.1 Postać kontrowersyjna, często budząca skrajne emocje – na jego temat powstało mnóstwo publikacji.

Kobiety Piłsudskiego

 A co z „kobietami Piłsudskiego”? Za tą prowokacyjną nazwą kryją się zarówno obiekty uczuć Ziuka jak i kobiety z jego rodziny. Bo o nich właśnie chcę opowiedzieć w kontekście patriotyzmu. Bo kto uczył patriotyzmu mężczyzn odnoszących sukcesy w boju czy na polu polityki, jeśli nie ich matki i nauczycielki? Kto przecierał szlaki dzisiejszym działaczkom, polityczkom, profesorkom i innym znanym postaciom, jeśli nie zapomniane przez historię kobiety, którym nikt nie stawiał pomników. Takie kobiety znajdowały się w kręgu Józefa Piłsudskiego.

Niewątpliwie ogromny wpływ na kształtowanie się postawy patriotycznej Józefa Piłsudskiego miał dom rodzinny i jego atmosfera. Matka Ziuka, Maria z Billewiczów dbała, aby dzieci poznały kanon polskiej literatury i wzrastały ze świadomością przeszłości i postawy patriotycznej swoich przodków i wielkowiekowych dziejów Rzeczypospolitej. „Matka mnie do tej roli, jaka mnie wypadła chowała” wspominał syn. Maria urodziła się w  1842 r. w Adamowie pod Teneniami w jednym z najznakomitszych rodów szlacheckich na Litwie. Nie wychowywała się w rodzinie wielodzietnej, ale z  Józefem Wincentym Piłsudskim miała dwanaścioro dzieci ( z czego dwoje rodzeństwa Józefa, przyszłego marszałka zmarło w dzieciństwie). Życie poświęciła opiece i edukacji dzieci. Przodkowie Józefa brali udział w postaniu styczniowym i pamięć o tym zrywie była żywa i pielęgnowana w domu rodzinnym Ziuka.

Pierwsza miłość

Józef Piłsudski otaczał się kobietami nietuzinkowymi. Szkoda by było, aby jego pryzmat przyćmił blask tych postaci. Leonarda Lewandowska, szwagierka Stanisława Landego (znanego działacza socjalistycznego) – pierwsza miłość młodego buntownika. Piłsudski poznał ją podczas zesłania na Syberię, gdzie przebywał w latach 1887-1892. Leonarda, ze szlacheckiej rodziny z dawnych polskich Kresów, została zesłana na Sybir za działalność antycarską.  O związku tym możemy wnioskować z listów wymienianych między kochankami, kiedy „Olesia” wróciła wcześniej z zesłania niż Józef. Z listów nie wybrzmiewa bynajmniej wielka miłości ze strony Józefa, ale można odnieść wrażenie, że mocno zawrócił w głowie Leonardzie, która być może liczyła na finał na ślubnym kobiercu. Niepokorna patriotka czująca się Polką i walcząca o wyższe dobro, jednocześnie uwikłana w swoją tradycyjnie kobiecą rolę opiekunki, kucharki i sprzątaczki Piłsudskiego nie zdołała przywiązać go do siebie na stałe.

Żona Józefa Piłsudskiego

Józef Piłsudski - Maria pierwsza żona
Maria z domu Koplewska

Inna kobieta stanęła na ślubnym kobiercu z naszym działaczem: Maria z domu Koplewska, primo voto Juszkiewiczowa. Los obdarzył Marię nie tylko szczęśliwym dzieciństwem, ale też urodą i niepospolitą odwagą i wytrwałością. Ukończyła Instytut Klasyczny, a następnie studia medyczne na uniwersytecie dla kobiet w Sankt Petersburgu. Od lat młodzieńczych była zaangażowana w ruch społeczno-narodowy i robotniczy. Działała w Wielkim Proletariacie, za co została uwięziona w 1885 r.  Nauczycielka, rozwódka, indywidualistka, wykształcona – ukończenie wyższych studiów w tamtym czasie przez kobiety było bardzo rzadkie.

Gdy poznała Józefa była już działaczką PPS, a w jej mieszkaniu spotykała się śmietanka polityczna Wilna. Pobrali się w 1899 roku zmieniwszy wyznanie na ewangelicko-augsburskie. Maria aktywnie pomagała w drukowaniu konspiracyjnego pisma „Robotnik”, za co została aresztowana wraz z mężem w lutym 1900 roku. 11 miesięcy spędziła w więzieniu w Cytadeli. Po wybuchu I wojny światowej była zaangażowana w pomoc i wsparcie Legionów Polskich. Formalnie pozostała żoną Piłsudskiego do końca swojego życia w 1921 roku (w praktyce po 1907 jego partnerką życiową była Aleksandra Szczerbińska).  Odznaczona pośmiertnie Krzyżem Niepodległości za działalność na rzecz odzyskania niepodległości.

Partnerka życiowa

Józef Piłsudski - Aleksandra Szczerbińska

Aleksandra Szczerbińska zawróciłaby w głowie niejednemu mężczyźnie, ale nie jej uroda zasługuje na najwyższe uznanie, ale odwaga, determinacja i walka o wolność. Urodziła się w Suwałkach, gdzie ukończyła gimnazjum. Studiowała też na Uniwersytecie Latającym. Pracowała jako urzędniczka, a w 1904 wstąpiła do PPS. Brała udział w wielu akcjach bojowych, w tym w akcji pod Bezdanami i w napadzie na bank Państwowy w Kijowie. Piłsudski wyznał uczucie młodszej o 15 lat towarzyszce latem 1907 roku. Nawiązała współpracę ze Związkiem Strzeleckim oraz współtworzyła Towarzystwo Opieki nad Więźniami Politycznymi.

W Organizacji Bojowej odpowiadała za transport broni. Tak wspomina swoje doświadczenia „dromaderki”: „kobieta w długiej sukni mogła swobodnie nieść dwa lub trzy mauzery, przywiązane do ciała, wzdłuż nóg. Rewolwery i amunicję zaszywano w długie pasy, które kładło się na siebie pod ubranie. Dynamit znakomicie nadawał się do gorsetu.” Po wybuchu I wojny światowej wstąpiła do Legionów Polskich i została przydzielona do oddziału wywiadowczo-kurierskiego I Brygady Legionów Polskich. Po rozwiązaniu oddziału nadal działała w konspiracji.

Aresztowana przez Niemców za działalność w POW, internowana w obozie w Szczypiornie, zwolniona po akcie 5 listopada 1916. Po powrocie nadal działała jako kurierka materiałów wybuchowych.7 lutego 1918 Aleksandra urodziła córkę Wandę (zm. 16 stycznia 2001), a 28 lutego 1920 drugą córkę Jadwigę (zm. 16 listopada 2014). Po 1926 roku prowadziła szeroko zakrojoną działalność społeczną, wspierając sieroty, bezdomnych i rodziny kombatantów wojennych. Po wybuchu II wojny światowej ewakuowała się wraz z córkami do Wilna i po kilku zmianach osiadła w Londynie. Uhonorowana wieloma orderami i odznaczeniami min. Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari „za męstwo i hart ducha wykazane w pracy niepodległościowej”.

Patriotyzm wyssany z mlekiem matki

Aleksandra Pilsudska 1
Józef Piłsudski i Aleksandra z córkami

Niedaleko pada jabłko od jabłoni. Można powiedzieć, że córki Aleksandry i Józefa wyssały z mlekiem matki patriotyzm i chęć niesienia pomocy. Wanda Piłsudska uczęszczała z siostrą do stołecznego gimnazjum, gdzie dużą wagę przywiązywano do pracy społecznej. O 1936 roku studiowała w Szkole Nauk Politycznych w Warszawie. Po ewakuacji do Anglii w 1939 skończyła studia medyczne. Następnie pracowała jako psychiatra w polskim szpitalu pod Londynem. Działała aktywnie w Instytucie im. Józefa Piłsudskiego w Londynie. Od lat 70 wraz z siostrą wspierała opozycję niepodległościową w Polsce – wysyłała paczki z żywnością i organizowała pomoc finansową.  1990 r wraz z siostrą wróciły do Polski.

Pasją Jadwigi było lotnictwo. W 1937 r. zaczęła latać na szybowcach, szkoląc się na Sokolej Górze koło Krzemieńca i w Bezmiechowej w Bieszczadach. Latała także w Aeroklubie Warszawskim z lotniska mokotowskiego.. Po uzyskaniu wszystkich kategorii szybowcowych zabrała się za loty wyczynowe. Należała do Przysposobienia Wojskowego Kobiet. Po ewakuacji podjęła studia na Newnham College Uniwersytetu Cambridge na kierunku architektura, które ukończyła w 1946 r. w Polskiej Szkole Architektury przy Uniwersytecie w Liverpoolu. Studiowała również urbanistykę i psychologię.

Po wyjeździe do Anglii w 1942 r. została przyjęta jako trzecia Polka do Air Transport Auxiliary, służby pomocniczej Royal Air Force. Po ukończeniu szkolenia rozpoczęła służbę w stopniu podporucznika czasu wojny. Służyła tam dwa lata awansując na porucznika czasu wojny. Stacjonowała głównie w White Waltham pod Londynem m.in. z Anną Leską, Stefanią Wojtulanis, Klemensem Długaszewskim i Władysławem Turowiczem. W czasie wojny wylatała 312 godzin za sterami 21 różnych typów samolotów bojowych, co daje średnio dwa loty dziennie. Po wojnie ukończyła studia i pracowała jako architekt. Czy zasługuje na pomnik? Nie wiem, ale na pewno na ogromne uznanie i ocalenie od zapomnienia. Kultywowanie pamięci to właśnie patriotyzm. Róbmy to razem!


 1 Katalog Wystawa Stała Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, Sulejówek 2020

Dodaj komentarz

Top
Share This